photo_2016-05-11_21-35-41
پيش از ورود به بحث اصلي يعني مستند خلاق يا خلاقانه، لازم است به ماهيت فيلم مستند و كاركردهايش اشاره كنم. چنانكه از عنوان تركيبي فيلم مستند برمي‌آيد، اين عنوان به آثاري اطلاق مي‌شود كه مضمون، محتوا، عناصر و شخصيت‌هاي آن‌ها واقعي باشد تا بتوان از اين آثار به عنوان سند براي اثبات واقعيات‌ بهره گرفت؛

به عبارت ديگر فيلم مستند يعني «عين واقعيت»، كه مي‌تواند حتي در يك محكمه‌ي قضايي به عنوان سند مورد استناد قرار گيرد، اما ‌آثاري از جنس و سنخ فيلم‌هاي «عباس كيارستمي»، «ابوالفضل جليلي» و ديگر سينماگراني كه از مواد و مصالح واقعي مثلاً نابازيگران بهره مي‌گيرند و ساختار كلي‌شان بر مبناي عناصر دراماتيك شكل گرفته به هيچ وجه مستند قلمداد نمي‌شوند،

هرچند شاخه‌ي تازه‌يي از سينماي مستند را مي‌توان شناسايي كرد كه ضمن برخورداري از ويژگي‌هاي يك سند واقعي، پيرنگ خفيف داستاني هم دارد كه اين شاخه مستند داستاني قلمداد مي‌شود.

پيش از اشاره به ويژگي‌هاي مستند خلاق، مي‌توان در يك تقسيم‌بندي ساده فيلم‌هاي مستند را در سه دسته‌ي كلي قرار داد:

الف – مستند خبري يا گزارشي
ب – مستند خلاق يا خلاقانه
الف – مستند خبري يا گزارشي

وظيفه‌ي اصلي اين نوع مستند، خبررساني در شكل گزارشي و تفسير حوادث است، بنابراين در ساخت و پرداخت فيلم مستند خبري يا گزارشي فرصتي براي اعمال خلاقيت هنري وجود ندارد، كافي است امكاناتي مانند دوربين و مواد خام در اختيار داشته باشيم و موضوع هم برايمان مشخص باشد؛

مثلاً بازديد يك مقام عالي‌رتبه از يك كارخانه، وقوع سيل يا ديگر حوادث غيرمترقبه، ديدار مقامات سياسي كشورها و هزاران موضوع سياسي، اجتماعي، فرهنگي و … كه روزانه در جهان اتفاق مي‌افتد.

ارزش اين نوع فيلم در به‌روز بودن و خبررساني درست است، اما به لحاظ تاريخي مستندهايي از اين دست به‌طور قطع ارزش آرشيوي دارند.

ب – مستند خلاق يا خلاقانه
به غير از ويژگي‌هايي كه در بالا ذكر شد، به‌ويژه اطلاع‌رساني به عنوان وظيفه‌ي اصلي، اين نوع مستند دربرگيرنده‌ي نگاه و ذهن خلاق سازنده‌اش نيز است.

در اين‌جا سازنده‌ي اثر و سليقه‌ و نگاه خاص اوست كه به فيلم ارزش هنري مي‌دهد و آن را از نمايش يا ارائه‌ي يك واقعيت صرف فراتر مي‌برد.
اگر در نوع اول نيازي به طرح يا فيلمنامه‌ و اصولاً مراحل مقدماتي تحقيق و جست‌وجو نيست و تنها مي‌توان بر مبناي اتفاقي كه در لحظه مي‌افتد تصاويري مناسب عرضه كرد، در نوع دوم قطعاً به تمام عناصر ياد شده يعني تحقيق و جست‌وجو، نگارش طرح اوليه و در صورت لزوم فيلمنامه‌ي كامل نياز داريم تا بر مبناي آن‌ها تصاوير مورد نياز را ثبت و ضبط كنيم؛

هرچند در عرصه‌ي مستندسازي فيلمساز بايد آمادگي ثبت، ضبط و نمايش نماهاي پيش‌بيني‌نشده را داشته باشد و نمي‌توان با دكوپاژ آهنين سر صحنه رفت، ضمن اين ‌كه فرم نهايي فيلم مستند روي ميز تدوين شكل مي‌گيرد، اما براي رسيدن به فرم دلخواه به‌طور قطع بايد مواد كافي در اختيار داشت، بر اين اساس مستندهاي خلاقانه را مي‌توان بر مبناي موضوع در اشكال زير دسته‌بندي كرد:

۱٫ مستند قوم شناسی
اين شاخه از سينماي مستند كه قدمت قابل توجهي دارد، با هدف شناساندن اقوام، جوامع و فرهنگ‌هاي مختلف ساخته شده و به لحاظ موضوعي، از جذاب‌ترين انواع فيلم مستند محسوب مي‌شود.
بسياري از اقوام و فرهنگ‌هاي ناشناخته، از طريق فيلم‌هاي مستند به جهانيان شناسانده شده‌اند؛ به عنوان نمونه «ژان روش»، مستندساز برجسته‌ي فرانسوي، از جمله سينماگراني است كه با آثار متعدد خود درباره‌ي اقوام و قبايل آفريقايي باعث شناسايي ويژگي‌هاي اين اقوام كه اغلب در بدوي‌ترين شكل ممكن زيست مي‌كنند شده و او را به نوعي مي‌توان كاشف اين مردمان دانست.

در سينماي ايران هم تعدادي از مستندسازان همّ و غم خود را صرف شناساندن خرده‌فرهنگ‌ها، اقوام و جوامع كم‌تر شناخته‌شده كرده‌اند.

«فرهاد وراهرام»، مستندساز خوب ايراني، بيش‌ترين تلاشش را معطوف معرفي ويژگي‌هاي فرهنگي، معيشتي و ديگر وجوه اجتماعي كردهاي ايران كرده يا «فرهاد مهرانفر» در طول ۲۰ سال تلاش توانسته است تعدادي فيلم مستند درباره‌ي طالشي‌ها – قومي كه در مناطق كوهستاني شمال گيلان زندگي مي‌كنند – خلق كند.